დიალოგი კარანტინში

ნოდარ ლადარია
Share on facebook

ესაუბრება ნანა ტრაპაიძე

 

სანამ დიალოგს დავიწყებთ, სიცხადისათვის მოკლედ მოვხაზავ საჭირბოროტო თემებს, რომელთა გარშემოც შედგება ჩვენი კითხვა-პასუხი.

მინდა ვისაუბროთ ლიტერატურის შესახებ არა ფილოლოგიური აზრით, როგორც დამკვირვებლებმა ლიტერატურაზე, არამედ, ასე ვთქვათ, პირადი ლიტერატურული გამოცდილებით. ,,ლიტერატურულ გამოცდილებაში“ ვგულისხმობ ადამიანის უნარს, არა უბრალოდ განიცადოს, არამედ დაიმახსოვროს და არა უბრალოდ დაიმახსოვროს, არამედ გადმოსცეს. ასეთი გამოცდილება მეტ-ნაკლებად ყველას აქვს, მიუხედავად იმისა, მწერალია თუ მკითხველი. მაგრამ მწერალი, მკითხველისაგან განსხვავებით, განცდებისა და დაკვირვებების გამოცდილებიდან, ცნობილი ტერმინით რომ ვთქვათ, სიმბოლურ კაპიტალს ქმნის. შეიძლება ასეც ვთქვათ, მწერალს შეუძლია, რაც სუბსტანციურია მისთვის, ფუნქციური გახადოს სხვისთვის, მკითხველისთვის. მოკლედ, ვინ წერს, ვინ კითხულობს? მინდა მწერლისა და მკითხველის, მათ შორის განსხვავების თანამედროვე აზრის შესახებ ვისაუბროთ. ბუნებრივია, ეს საკითხი ლიტერატურის რეალობაში ვერ დაგვტოვებს, ვფიქრობ, არ იქნებოდა უხერხული, პირიქით, ბუნებრივიც კი იქნება, თუ ლიტერატურას ღირებულებითი მდგენის ფუნქციას მივანიჭებთ. უფრო ზუსტად, თუ მისი ამ ფუნქციით ვისარგებლებთ.

ვინ არის მწერალი დღეს და რას ქმნის ის. უფრო ზუსტად, რა დამაზუსტებელი შინაარსის შეტანას მოითხოვს ,,ლიტერატურის“ მნიშვნელობაში მწერლის საქმიანობა ჩვენს დროში. შენი გამოცდილება როგორც ავტორის, მთარგმნელისა და ლიტერატორის მრავალმხრივია და ამდენად საინტერესო, დაკვირვების პერსპექტივების თვალსაზრისით.

 

არსებობს ერთი დახასიათება, რომელიც, რამდენადაც მე შემიძლია მივსდიო მის წარმოშობას, მემკვიდრეობად გვერგო რუსეთის იმპერიისგან: „აზრთა მპყრობელი“. ეს არის პოეტისა და მწერლის თითქოს უმაღლესი შეფასება. მაგრამ ალბათ ძალიან მოცლილი ადამიანი უნდა იყო, შენს აზრებს რომელიმე მწერალი იპყრობდეს. საკვანძო სიტყვა აქ არის „მოცლილი“. ის სულაც არ შეიცავს დაკნინების ან შეურაცხყოფის სურვილს. პირიქით, მოცალეობა, ლათინურად otium არის ადამიანის უმაღლესი მიზანი.

დღეს მწერალი არის ის, ვინც გვიქმნის მოცალეობის შეგრძნებას. პანდემიის პირობებში ვხედავთ, რომ მწერალს დიდი კონკურენტი გამოუჩნდა ამ საქმეში მთავრობის სახით. მაგრამ მწერლის მიერ შექმნილი მოცალეობა, მიუხედავად ილუზიურობისა, მიუხედავად ფიქციურობისა, არის პოზიტიური და აუცილებელი, რადგან არჩევანის თავისუფლებას გულისხმობს. დიახ, ჩვენ ვეძლევით მწერალს, მაგრამ არა იმისთვის, რომ მან ჩვენი აზრები „დაიპყროს“, არამედ იმისთვის, რომ შევარბილოთ მოლოდინსა და რეალობას შორის გაჩენილი მწარე განსხვავება, არა იმისთვის, რომ „ზნეობრივად ავმაღლდეთ“, არამედ იმისთვის, რომ ცხოვრებისეულ წინააღმდეგობებში დაგროვილი ნარჩენებისგან გავთავისუფლდეთ. შესაბამისად, ლიტერატურა არ არის წამალი, ის საპონია.

 

განათლებით ფიზიკოსი ხარ. როგორი კავშირი აქვს ამას ესთეტიკური რეალობების მიმართ შენს ეჭვებთან ან იმედებთან?

 

მე რომ ჩემი თავი სხვანაირი წარმომედგინა, მაშინ შესადარებელიც მექნებოდა და ამ კითხვას ვუპასუხებდი ზუსტად. მაგრამ ასეთ რამეებზე ფიქრით თავს არ ვიწუხებ: კმაყოფილი ვარ ჩემი ბიოგრაფიით და, ვფიქრობ, მისი ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწილი წინ არის.

მიუხედავად იმისა, რაც ვთქვი, მაინც არ დავტოვებ შეკითხვას უყურადღებოდ, რადგან მასში ყველაზე საინტერესო არის ეჭვები და იმედები… შევეცდები ჩემებურად გავიგო ეს ორი სიტყვა.

ესთეტიკურის მიმართ ეჭვი არის დაკავშირებული გემოვნებასთან. ძალიან ხშირად გემოვნება დამაბრკოლებელი აღმოჩნდა ჩემთვის: მეძნელება ისეთი ტექსტის დაწერა, რომელსაც თვითონ წავიკითხავდი. რაც შეეხება ახალი გემოვნების დამკვიდრებას, საქართველოში ეს ადვილი ამოცანაა, რადგან მსოფლიოში ბევრი რამ არის ახალი და მისი გადმოტანა დიდ სიძნელეს არ წარმოადგენს. ფიზიკოსობა ამ შემთხვევაში მაიძულებს ძნელი ამოცანები ავირჩიო.

იმედი ნაკლებად გონივრული კატეგორია მგონია. მით უმეტეს, რა იმედი და მოლოდინი უნდა გვქონდეს ესთეტიკური რეალობების მიმართ? ალბათ მხოლოდ ის, რომ გაგვართობს, დაგვატკბობს, დაგვასვენებს და ამასობაში შეიძლება რაღაც მართლა მნიშვნელოვანი მოვიფიქროთ. კონკრეტული მოლოდინი აქ არ არსებობს – თავის მოტყუებაა.

 

ვფიქრობ, ლიტერატურა აღარ შეესაბამება მის აკადემიურ სტატუსს, იმიჯს. ის ნელ-ნელა დაუსხლტა შედევრთა ექსპანსიას და დღეს, გარკვეული გაგებით, იმ პირველად მნიშვნელობას დაუბრუნდა, როცა ის მხოლოდ წერილობითი ტექსტების ერთობლიობას ნიშნავდა და არა მხატვრულ ქმნილებას, როგორც ეს ბოლო საუკუნეებში დამკვიდრდა. როგორ განვმარტოთ ლიტერატურა დღეს ისე, რომ არც მისი თვისებრივი (უნივერსალური) ნიშან-თვისებები გამოგვრჩეს და არც სოციოლოგიური მოცულობა, რომელშიც ლიტერატურა, უბრალოდ, პერსონალური ნარატივია მეტი სოციოლოგიური, ვიდრე ესთეტიკური მნიშვნელობით. ამ კითხვას, ვაღიარებ, აკადემიური მიზანი აქვს. თუმცა მესმის, რამდენად შეიძლება აფერხებდეს განმარტებას აკადემიზმის კონსერვატული პრეტენზიები სტაბილური განსაზღვრებების შესახებ, მიუხედავად იმისა, რომ დღეს ეს სივრცე მოქნილობას მოითხოვს და არა შტამპს.

 

ამ შეკითხვაზე ადეკვატური პასუხი იქნებოდა წიგნი, რომლის სათაური დაემთხვეოდა სარტრისას – „რა არის ლიტერატურა?“. ასეთი წიგნის დაწერა სულაც არ არის დაკავშირებული რაღაც განსაკუთრებულ ამპარტავნებასთან: ბუნებრივია, რომ ლიტერატურის შესახებ არსებული თვალსაზრისები ძალიან მალე ძველდება, თუ გნებავს, იცვლება. ამიტომ ყოველი ათწლეული ახალ წიგნს მოითხოვს…

ვფიქრობ, დღეს ლიტერატურა ბევრად უფრო ღია და მოქნილია, აკადემიურ სტატუსთან შეუსაბამობას რომ ამბობ, ასე მესმის. ამიტომ ბევრი რამის მიღება შეუძლია და უფრო მეტის დაკმაყოფილება, ვიდრე ოდესმე.

ლიტერატურა უფრო დემოკრატიული გახდა – ასეც შეგვიძლია ვთქვათ. ეს ერთობ მიმზიდველი ეპითეტია, საქართველოში ყველაზე იდიოტური და მავნებლური პოლიტიკური პარტიებიც კი ამტკიცებენ, რომ დემოკრატიულები არიან. მაგრამ ლიტერატურის დემოკრატიულობა ხშირად მის „დაბალ დონესთან“ არის დაკავშირებული. ჰოდა, სასიხარულო ამბავი მინდა გაუწყოთ: აღარ არსებობს დაბალი დონის ლიტერატურა, არ არსებობს დაბალი დონის ჟანრები. ასე რომ არ იყოს, არავინ წარადგენდა ნინო ხარატიშვილის ცნობილ რომანს ბუკერის პრემიაზე.

მართლაც ძალიან სასაცილოდ გამოიყურება დღეს „შედევრზე სწორება“, მაგრამ ეს ახლახან არ დაწყებულა. მაგალითად, პრუსტი და ჯოისი ძალიან დემოკრატიული მწერლები არიან. არაფერს მოითხოვენ შენგან: აიღე თაროდან და გადაშალე ნებისმიერ გვერდზე… სადღაა „ჰარი პოტერის“ ულმობელი ტირანია: თუ თავიდან არ დაიწყე, ვერაფერს მიხვდები!

ერთ დროს ძალიან მიკვირდა პრუსტისა და ჯოისის იაფი გამოცემები იტალიის მაღაზიებში… მერე კი მივხვდი: ეს არის დემოკრატიულობა: „მაღალი“ ჩამოდის, „დაბალი“ კი არ ქრება. ნუ შევიწუხებთ თავს იმაზე ფიქრით, რა არის ლიტერატურა: შევხვდეთ წიგნებს როგორც ადამიანებს: ზოგი გაგვაწვალებს, ზოგს მოვერგებით.

 

ლიტერატურა ყოველთვის საჭირბოროტო საკითხებს უტიალებს. ამა თუ იმ გზით, ამა თუ იმ ხერხით, პირდაპირ თუ ირიბად, მან უნდა თქვას სიმართლე, რომელიც ზედაპირზე სულაც არ დევს. მოკლედ, იყოს რეალისტური, ამ სიტყვის ღრმა მნიშვნელობით, რომელიც უფრო მეტია, ვიდრე ,,აქტუალური“. ხომ არ ახასიათებს დღეს ქართულ ლიტერატურას, ასე ვთქვათ, ,,რეალისტური“ ნეიტრალიტეტი თუ გაფანტულობა. რამდენად კონფორმისტულია ეს. ვგულისხმობ არა მორალურ, არამედ ესთეტიკურ კონფორმიზმს. იქნებ უკეთესი სიტყვა ,,კრიზისი“ იყოს. უფრო სამართლიანიც. ლიტერატურის სიმართლე მისი კრიზისის სიმართლეა. ხომ არ არის დღეს ქართული ლიტერატურა აცდენილი თავისსავე კრიზისულობას.

 

კონფორმიზმი არ არის საინტერესო თემა – ისედაც ვიცით, რომ ყველა კონფორმისტია. მაგალითად, „ენეიდა“ კონფორმისტის დაწერილი ტექსტია. მერე და რა?

მაგრამ შეკითხვა კანონიერია! რატომ? იქნებ უფრო სწორი სიტყვა გვეპოვა ამის მისახვედრად?

ის, რასაც კონფორმიზმს ვუწოდებთ, სინამდვილეში სხვა რამეა: ქართველი ავტორები სხვაგან არიან ემოციურად და ინტელექტუალურად. იქ არ არიან, რაზედაც წერენ, რასაც აღწერენ. ეს თემები და, შესაბამისად, სტილი, მეტაფორები, პოეტიკა და სხვა ლიტერატურისმცოდნეობითი ბლა-ბლა არ წარმოადგენს მათი მღელვარებისა და ტკივილის მიზეზს. ასეთი შთაბეჭდილება მრჩება… ზემოთ „დაბალ ჟანრებზე“ ვლაპარაკობდი… იმაზე, რომ ეს „დაბალი ჟანრები“ არ არსებობს. მაგრამ რაღაც დარჩა, რაღაც ისეთი, რაც ხელს გვიშლის: გავიხსენოთ „მასკულტურის“ ძირითადი ფუნქცია – კი არ შეცვალოს, არამედ განამტკიცოს საზოგადოების ტრადიციული ღირებულებები და ცხოვრების წესი.

აი სწორედ ეს არის სასაცილო: როდესაც ამგვარ „დაბალ“ მიზანს ესწრაფვი და ამისთვის „მაღალ“ ხერხებს იყენებ. ამას ვეძახი, რომ ავტორები სხვაგან არიან: ირჩევენ თემებსა და სტილებს, რომლებიც მათი გაგებით ვიღაცის თვალში მათ აამაღლებდა, მაგრამ ამ თემებისა და სტილების საშუალებით სრულიად ბანალურ შედეგს აღწევენ. არადა საშუალება მარტივად გამოსათქმელია: უნდა გეტკინოს, უნდა შეწუხდე, უნდა გაბრაზდე… იქ უნდა იყო, რასაც წერ. უნდა გეგონოს, რომ, თუ არ დაწერე, ვერ გადარჩები…

საბედნიეროდ, ტკივილი ვერ მიიღწევა სიბეჯითით და მას ვერავინ ითამაშებს – ის ერთადერთია, რაც ლიტერატურაში უცვლელი და ნამდვილია.

 

მაგრამ ლიტერატურაში არც ტკივილის მნიშვნელობა, არც ტკივილის ნამდვილობის მნიშვნელობა კმარა. ბოლოს და ბოლოს, ამაზე გამოდევნება ლიტერატურის სივრციდან გამოგვაგდებს. ეს ბიოგრაფებმა ეძიონ. მწერალს შეუძლია შექმნას ტკივილის უტყუარობა, როგორც კარგმა დამკვირვებელმა. მაგრამ, რასაც მნიშვნელობა აქვს, ეს მართლაც არის უცვლელი ღირებულება ფორმა. თუმცა მას ახლა სტილი არ უზრუნველყოფს. ამ გაგებით ,,ფორმა“ მოკვდა. სტილის ადგილს ახლა ,,ხმა“ იჭერს, რომელმაც უნდა შეძლოს ,,შეტყობინების“ ეფექტური გადაცემა. თუ ეს მიღწეულია, მნიშვნელობა არა აქვს ჯიბის წიგნს წერთ თუ ვრცელ ეპოსს, მისი სოციალიზაცია მაინც მოხდება. როცა წიგნი ხელიდან ხელში გადადის, ეს რეალური საზომია. მით უფრო დროში, როცა საზომი აწმყოს ეკუთვნის და არა დროის აბსოლუტურ კატეგორიებს, მარადისობასა და უკვდავებას.

როგორ ფიქრობთ, რაში მდგომარეობს ახლა ლიტერატურის კრიზისი. რეალურად, კრიზისულობა ხომ ლიტერატურის მდგომარეობაა, რომლის მხოლოდ შინაარსი იცვლება დროსთან ერთად. რა შინაარსი აქვს თანამედროვე ლიტერატურის კრიზისს?

 

მასე არც ეგრეთ წოდებულ „ნიჭს“ ჰქონია მნიშვნელობა, თუ ლიტერატურაში მხოლოდ ფორმას დავინახავთ. ფორმები თავისთავად ცხოვრობენ: შუა საუკუნეებში ძალიან პოპულარული იყო პლატონის დიალოგების ფორმალური კოპირება: მაგალითად, არსებობს მონაზვნებს შორის დიალოგი ქალწულობაზე, რომელშიც შენარჩუნებულია პლატონის „ნადიმის“ ფორმა: ყველა რეპლიკას აქვს პარალელი არქეტიპში, მაგრამ სულ სხვა შინაარსს ატარებს. შეგვიძლია ვიკამათოთ იმაზე, ცხოვრობს თუ არა ავტორი მის მიერ შექმნილ ტექსტში, მერე გადავწვდეთ ავტორის სიკვდილის საკითხს და გამოგვივიდეს კარგი „სვეცკი“ საუბარი, რომლის მსგავსი არაერთი ყოფილა ჩვენს კურთხეულ მიწაზეც.

როგორც ეტყობა, აქ ასახსნელია ერთ არსებითი მომენტი… ოღონდ ჯერ უნდა ვთქვა, რომ ეს მომენტი ჩემთვისაა არსებითი. მე შემიძლია ის გაგიზიაროთ, მაგრამ ვერანაირად და ვერავის ვერ ვაიძულებ მის აღიარებას – ესეც ძალიან არსებითია. საქმე ისაა, რომ „შეტყობინების“ გადაცემას მისი შინაარსი უზრუნველყოფს. თუ ფორმა გასაზღვრავს არსს, შინაარსი განაპირობებს ადრესატს. სხვანაირად არ გამოვა… როდესაც ლიტერატურის მეტ დემოკრატიულობაზე ვლაპარაკობდი, ვგულისხმობდი იმას, რომ ყველა ადრესატი თანასწორია. ისინი თანასწორნი არიან როგორ მყიდველები და მკითხველები, მაგრამ არა როგორც გამოცდილების მქონენი. მარადისობა და უკვდავება საერთოდ არ განიხილება… უფრო მარტივია ყველაფერი:

გამოცდილება არ ლაგდება ვერტიკალზე, არ არსებობს უკეთესი და უარესი, მაგრამ არსებობს მდიდარი და ღარიბი. ადამიანის არჩევანია, გაიმდიდროს გამოცდილება, ან არ გაიმდიდროს. ღრმად შეაბიჯოს წიგნიერების სამყაროში, ან დაკმაყოფილდეს ბესტსელერებით. აქ კიდევ ერთი მომენტიც არის! –

მარადისობისა და უკვდავების კატეგორიებიც ბევრად უფრო დემოკრატიულია დღეს. იცი, ვინ არის ლუიჯი ნატოლი? არავინ იცოდა, ვიდრე მასზე ლაპარაკს არ დაიწყებდა უმბერტო ეკო. არადა მე-19 საუკუნეში მართლაც ბესტსელერი იყო მისი უშველებელი სათავგადასავლო ისტორიული რომანი „ნეტარი პაოლები“. ახლა უკვე მისი ყიდვაც შეიძლება ნებისმიერ მაღაზიაში… უი, მართლა! – მეც ვიყიდე ცხრა წლის წინათ და ამ კარანტინში უნდა გადავიკითხო.

თქმით კი იმის თქმა მინდა, რომ ყველას აქვს შანსი, ეზიაროს უკვდავებას. მე ძალიან მიყვარდა 1970-იან და 80-იან წლებში „ცისკარსა“ და „მნათობში“ დაბეჭდილი იდიოტური რომანების კითხვა… „ქალბატონმა თამარმა შვილივით შეიტკბო ახალი რძალი“. მახსოვს, რომში რამდენი რამ მომცა 1930-იან წლებში ლატვიაში დაბეჭდილმა რუსულმა დეტექტივებმა. ეს სრულიად განუმეორებელი გამოცდილებაა, რომელიც დავიწყებული სოციუმის სიღრმეში გახედებს და ამ გამოცდილებას თავისი ადგილი აქვს ადამიანის სულიერ განვითარებაში.

 

როგორ გგონიათ, ლიტერატურის კრიტიკა, რეალურად, ფუნქციური მხოლოდ აკადემიურ სფეროში ხომ არ არის? ანუ იქ, სადაც შეიძლება ვასწავლოთ კითხვა. გულახდილად რომ გითხრათ, ეს კითხვა ,,დავალებულია“ რეალური სურათის უნუგეშობით, როცა მწერალსა და კრიტიკოსს შორის არ არის ის კავშირი, რომელიც საზოგადოებრივ დონეზე მომზადებული უნდა იყოს განათლებისა და კულტურის პოლიტიკის მიერ. ამიტომ, როგორც ბევრი სხვა სივრცე, ესეც თვითორგანიზებადია ჩვენთან და ძირითადად მინდობილი პერსონათა პირად წესებს (არ ვამბობ გემოვნებას. ის არ შეიძლება იყოს საკამათო (არა იმ ტრივიალური გამოთქმის გამო, ცხადია), საკამათო წესებია).

კითხვას რომ დავუბრუნდეთ. რა არის კრიტიკოსის საქმე ახლა? ვთქვათ ისიც, რომ არც კრიტიკოსის საქმიანობა, როგორც წმინდად ლიტერატურული საქმიანობა, არ არის დაზღვეული უცვლელობისაგან რაღაც ზელიტერატურული ცოდნის ძალით. კრიტიკოსი და მწერალი, კრიტიკოსი და მკითხველი რა შინაარსი აქვს ამ დაწყვილებას.

 

ეს ბევრად უფრო რთული შეკითხვაა, ვიდრე შეიძლება გვეგონოს. ალბათ მეც ერთ უძველეს აკადემიურ ტრადიციას მივმართავ: პროფესორი არ პასუხობს შეკითხვას, პროფესორი იწყებს ლაპარაკს იმაზე, რაც იცის.

ჰოდა, აქ ორი ასპექტია: ერთი არის ის, რა სჭირდება საზოგადოებას კრიტიკოსისგან, მეორე კი ის არის, როგორ უნდა დააკმაყოფილოს კრიტიკოსმა ეს მოთხოვნილება. რაც შეეხება საქართველოს, აქ ვითარება ძალიან პრიმიტიულია: საზოგადოებას კრიტიკოსისგან არაფერი უნდა. რატომ? – იმიტომ რომ არჩევანია მწირი. აქ სათქმელი ბევრი არაფერია.

რა ქნას კრიტიკოსმა, რომელიც მოთხოვნის გარეშე არსებობს? – ჯერ ერთი, ვთქვათ, რომ ის არ არის „ზედმეტი“ პერსონაჟი. ის შესანახი, შესანარჩუნებელი პერსონაჟია. სწორედ აქ იჩენს თავს მისი თეორიული მომზადების საკითხი… თეორიები არ ჩნდება ცარიელ ადგილზე, თეორიები მაშინ იქმნება, როდესაც ახალი ლიტერატურა აღწერისა და ახსნის ახალ ხერხებს, ახალ ენას ითხოვს. ქართველი კრიტიკოსი, ჩვეულებრივ, კარგო-კულტის ამღიარებელია. ცნობილია, რომ პოლინეზიელები უყურებდნენ მეორე მსოფლიო ომის დროს, როგორ უყრიდნენ თეთრ ჯარისკაცებს ჰაერიდან საჭმელსა და სხვა სასარგებლო ტვირთს (ინგლისურად – cargo), მერე კი თვითონ გააკეთეს პალმის ტოტებისგან თვითმფრინავები, ჩაფხუტები, ყურსაცვამები და დაიწყეს ლოცვა, რომ წინაპართა სულებს მათთვისაც გადმოეგდოთ რაღაც. ამას ჰგავს ქართველი კრიტიკოსი, რომელიც ადრე ბახტინს კითხულობდა, ახლა მას ჟენეტი დაუმატა და ბედნიერია…

რა თქმა უნდა, ვუტრირებ, მაგრამ იქით მიმყავს საუბარი, რომ დიახ, ბახტინიც უნდა იკითხო, ჟენეტიც და საერთოდაც უნდა იკითხო და იკითხო. მაგრამ დაყრდნობის, გამოყენების წესი უნდა იყოს სხვანაირი. ეს არ უნდა იყოს კარგო-კულტის მსახურება, არამედ პირად გამოცდილებად ქცეული ცოდნის მოხმარება. კრიტიკოსი უნდა იქცეს პიროვნებად და არეკლილი კი არა, უკვე თავისი შუქით უნდა ანათებდეს პრობლემებს. დავკმაყოფილდეთ ამ მეტაფორით.

მაგრამ როგორ უნდა მოხდეს ეს? არ ვიცი. მხოლოდ ერთი რამის თქმა შემიძლია: დიდი პასუხისმგებლობა გამომცემლობებზეა. სამწუხაროდ, ქართველმა გამომცემლებმა ვერც მწერლობა აქციეს პროფესიად და ვერც მკითხველი – მომხმარებლად. მაგრამ ეს უკვე სხვა საუბრის თემაა და ამ საუბარში ბევრი სხვადასხვა ადამიანი უნდა ჩაებას.

 

კრიტიკისა და ლიტერატურის ურთიერთმიმართების შესახებ დავამატებ, როგორც რეპლიკას. 90-იანებში ლიტერატურული პროცესი იყო. უძრაობის იმ ბნელ წლებში ლიტერატურაში ახალი დისკურსი შეიქმნა, რასაც ვერ აჰყვა კრიტიკა. ამიტომ დარჩა გარკვეული დისკურსული სიცარიელე. ამას გეუბნებით, როგორც სრულიად ანაქრონული წიგნის ავტორი. ვფიქრობ, ის, სწორედ რომ, ანაქრონულია თავისი პოსტსტრუქტურალისტური შინაარსით და ინტელექტუალური მოწოდებით, გამოეხატა თეორიასა და მწერლობას შორის ორგანული კავშირი. თუმცა ახლა აქ ამაზე არ ვლაპარაკობ. იმის ხაზგასმა მინდა, რომ ფენომენოლოგიური ამოცანები და სოციოლოგიური ამოცანები სხვადასხვაა. იმისთვის, რომ კრიტიკა იყოს ნამდვილი გზა მკითხველსა და მწერლობას შორის, საჭიროა მეტი დაკვირება და ანალიზი, რომელიც გულისხმობს პროცესის დაჯგუფებას, სისტემატიზებას, კატალოგიზაციას სამუშაო რეჟიმში. ვცდილობ, ჩემი სტუდენტების ინტერესები ლიტერატურის სოციოლოგიისკენ მივმართო, წამოიწყონ ,,აკადემიური რევიზია“… ეს არის ფილოლოგის საქმე. სხვა რომ არაფერი, ქვეყანაში, რომელშიც თვრამეტი წლის ახალგაზრდისთვის ერთადერთი შეთავაზება უნივერსიტეტში ჩაბარებაა, მგონია, ლიტერატურის სწავლებისას განსაკუთრებული ყურადღებით უნდა ვეკიდებოდეთ ლიტერატურის აკადემიურ კონტექსტს და მისი კულტურული გავლენის სასიკეთო ძალას. ეს გავლენა ჩვენი მოსაპოვებელია. ნიადაგის გარეშე არაფერი ხარობს. ნიადაგს კი მუშაობა სჭირდება. უმადური საქმეა ეს. რეალურად უიმედოც, სუსტი ინსტიტუციური მხარდაჭერის პირობებში.

 

არ ვიცი, რა კატალოგიზაცია იყო შესაძლებელი 90-იან წლებში. სიახლეც უფრო უჩვეულობით იყო განპირობებული, რადგან სიახლე ის არის, რაც შემდეგ ვითარდება. ლიტერატურული 90-იანი წლები კი იქვე დარჩა. ტექსტების მნიშვნელობაც მათ შინაგან თვისებებს არ დაუდგენია, არამედ მათი რეცეფციის მეტად ან ნაკლებად „ხმამაღალ“ გარემოებებს.

მე ორ ტექსტს გამოვყოფდი: ერთი იყო აკა მორჩილაძის „გადაფრენა მადათოვზე და უკან“ – ციკლის პირველი რომანი, რომელმაც შუქი მოჰფინა ავტორის მანამდელ და შემდგომ შემოქმედებას. ეს იმიტომ მოხდა, რომ კრიტიკოსთა უმრავლესობა აყოლილი იყო პოსტმოდერნს ან, უფრო სწორად, მის ქართულ გაგებას. სხვათა შორის, თვით მორჩილაძის რომანში „აგვისტოს პასიანსი“ არის შესანიშნავი ადგილი, როდესაც პერსონაჟი ქალი ამბობს: „თბილისური ბე-ემ-ვე“. მერე კი განმარტავს, რომ გერმანიაში სხვანაირი მანქანებია. მე ყოველთვის ვავრცელებდი ამ დაკვირვებას საქართველოში სხვადასხვა იდეური მიმდინარეობების რეცეფციაზე.

მეორე ტექსტი კი არის დათო ბარბაქაძის „ტრფობა წამებულთა“. ეს ტექსტი სრულიად განუყოფილია მისი წარმოშობის ისტორიულ და პოლიტიკურ კონტექსტთან. ეს შესანიშნავად არის ასახული ლაშა ბუღაძის რომანში „პატარა ქვეყანა“. ეს ტექსტი ქართულ ლიტერატურას ახსოვს, როგორც შეიძლება გახსოვდეს სიფათში გაწნული სილა.

 

მგონია, რომ ეს ახსოვს ქართულ ლიტერატურას და ვალშიც არის მასთან…

,,თანამედროვეობის“ შესახებ მინდა გკითხო. ამ სიტყვის კულტურული მნიშვნელობა არ არის ძველი, ერთსაუკუნოვანია და ვიცით, რამდენად რადიკალურ ცვლილებებს მოჰყვა მისი დაბადება. მთელი გასული საუკუნის მანძილზე, ჩვენ გვაქვს ,,თანამედროვეობის“ არა მარტო დროში გარდამავალი მნიშვნელობა მოდერნიზმიდან პოსტმოდერნიზმისკენ, როცა ეს უკანასკნელი თვითირონიული დისტანციით ურიგდება ისტორიის უწყვეტობას, არამედ  კონკრეტულ დროსა და სივრცეში თანაარსებული პოეტიკური სიჭრელე, რომლებიც ერთმანეთს თანამედროვეობას ეცილებიან, რამაც გააჩინა კიდეც  ,,თანამედროვეობის“ კვლევის აუცილებლობა.

ახლა რა არის თანამედროვე. რითი გაიზომება ის. ხომ არ არის ეს განსაზღვრება დღეს მხოლოდ ქრონოლოგიური მარკერი (აკადემიურ კონტექსტს აქ არ ვეხები, რადგან მისი თვისება კვლავ იქნება, გარკვეული გაგებით, ყრუ იყოს ცოცხალი კულტურის მიმართ, რადგან ობიექტი უნდა „მოკვდეს“, რომ კვლევას დაემორჩილოს).  

 

არნოლდ ტოინბიმ საკმაოდ დაწვრილებით განიხილა, რას იწვევს ის, რომ ჩვენ ცხოვრების განმავლობაში რამდენიმე ეპოქის დასაწყისსა და დასასრულს მოვესწრებით ხოლმე. მეც არ წარმოვადგენ გამონაკლისს და უნდა ვაღიარო, რომ ისეთი დინამიკური და გაუგებარი მომენტი, როგორსაც დღეს განვიცდით, არ შემხვედრია. საბჭოთა კავშირის ნგრევა, 90-იანი წლების გარდატეხა, ნიუ-იორკის ტერორისტული აქტი – არაფერი შეედრება მას. არა, პანდემიას, რა თქმა უნდა, არ ვგულისხმობ, ვგულისხმობ ცვლილების განუწყვეტელ შეგრძნებას, რომელიც ლამის ცხოვრების წესად იქცა და რომლის გააზრებას ვერავინ ასწრებს. ეს გააზრება თითქოს აღარც არის საჭირო… შეუძლებლობის გამო.

არსებობის რეჟიმი შეიცვალა, მაგრამ ამან ვერაფერი უყო ლიტერატურას. დღეს ფილოსოფიური რეფლექსია მომავალ უიკენდამდე ვერ ძლებს, ძველდება. ლიტერატურას, ვფიქრობ, უცნაური შანსი მიეცა, იქცეს გარემოს გაგების პრიორიტეტულ საშუალებად. ასეთი აზრი დამებადა, როცა წავიკითხე სალმან რუშდის რომანი „გოლდენების სახლის დაცემა“. სხვათა შორის, იმიტომ არა, რომ მასში „სწორი“ მიგნებები ვნახე, იქ აღმოჩენილმა ზედაპირულობამაც ბევრ რამეს მიმახვედრა. ეს არის ლიტერატურის პრივილეგია.           ფილოსოფიისგან განსხვავებით, ის არ არის ვალდებული, იყოს ღრმა და მართალი.

რაც შეეხება კრიტიკას, მე არ დავიწყებდი საკითხში ღრმად შესვლას. თუ სტუდენტები რეცენზიების წერას ისწავლიან, ესეც დიდი მონაპოვარი იქნება.

 

შენი რომანის შესახებ მინდა გკითხო. ,,სოციალური ფიზიკა“ სწორი განსაზღვრებაა ამ რომანის აღსაწერად? ვგულისხმობ აღწერის ნატურალისტურ- რეალისტურ გამჭვირვალობას. არ ფიქრობ, რომ ასეთი ინტენსიური გამჭვირვალობა დავალებულია სუბიექტურის სიმძაფრით? იმისთვის, რომ ვიყოთ ობიექტური, აუცილებლია ვუღალატოთ ობიექტურობას, უფრო ზუსტად, გადავლახოთ ის ტრუიზმები იქეთ იყოს და, რა არის ამ რომანის, ასე ვთქვათ, გადახრის მრუდი.

 

როგორც გინდა, ისე განსაზღვრე… სხვათა შორის, არ მეგონა, ასეთი გულგრილი თუ ვიქნებოდი იმის მიმართ, რაც მე თვითონ დავწერე. შეიძლება „სოციალური ქიმიაც“ ვუწოდოთ… მახსოვს, ჩემი მიზანი იყო სიმბოლური რომანი, რომელშიც არაფერი განსაკუთრებული არ ხდება. რაც შეეხება კრიტიკას, აქ გამოვყოფდი ნესტან რატიანის სტატიას, რომელშიც გამოთქმული იყო აზრი, რომ მკითხველისთვის მიუწვდომელია ავტორის „უბის წიგნაკი“… სხვა სიტყვებით, იმ რეალობის დოკუმენტური ანგარიში, რომელმაც განაპირობა რომანის შინაარსი.

ამგვარად, კრიტიკოსმა ერთგვარი გამოცდის წინაშე დამაყენა. ღირსეული ამოცანაა ლიტერატურაში იცხოვრო და იმოქმედო ისე, რომ მერე „უბის წიგნაკების“ გამოქვეყნებაც საინტერესო იყოს.

 

ლიტერატურის მიმართ არსებობს როგორც მკითხველის, ისე მწერლის რწმენები და ცრურწმენები. ამათ შორის რომელს სცემ პატივს, რომელს გამოესარჩლებოდი და რა მიგაჩნია ხელის შემშლელად მკითხველისთვის და მწერლისთვის იმ პირობით მოცემულობაში, როცა ისინი მზად არიან და შეუძლიათ ბოლომდე მიეცნენ ამ საქმეს.

 

ვშიშობ, სწორად ვერ გავიგე შეკითხვა, მაგრამ ასეთი ცრურწმენებიდან ვიცი, მაგალითად, ერთი გაცვეთილი და ჩემთვის სასაცილო გამოთქმა: „მშვენიერება გადაარჩენს სამყაროს“. სხვათა შორის, რუსულიდან ქართულად ბევრნაირად შეიძლება ითარგმნოს… ასევე სხვა ენებზეც. იქნება „სილამაზე აცხოვნებს ქვეყნიერებას“, ან „მშვენიერება იხსნის მშვიდობას“… და მერე ამათი კომბინაციები. დავანებოთ თავი და დავუტოვოთ ამაზე მსჯელობა მათ, ვისაც რუსული ტელეარხი „კულტურა“ სუფთა ჰაერის ყლუპი ჰგონია.

იმ კულტურულ ორბიტაზე, რომელზედაც ჩვენ ვტრიალებდით, გაბატონებული იყო აბსტრაქტული გრძნობების და ფუნდამენტური ღირებულებების თაყვანისცემა. დავაკვირდეთ, რომ რუსულ და ქართულ ლიტერატურას აერთიანებს ერთი არსებითი მომენტი: ძალზე ცოტაა ტექსტი, რომელშიც მთავარი გმირი არის ფული. აქ ყურადღების ცენტრშია რაღაც საფუძვლისეული კატეგორიები – ერთგულება, სიყვარული, თავდადება, მსხვერპლი – და ეს ყველაფერი ლამის რეფერენციას მოკლებულ ნიშნად იქცა. ევროპული ლიტერატურისათვის ფულია მთავარი მოქმედი პირი. ცხადია, რატომ კვდება ემა ბოვარი და სრულიად არაა ცხადი, რატომ კვდება ანა კარენინა. ამავე დროს ფლობერის რომანს არაფერი აკლდება და არც ტოლსტოის წიგნს ემატება რამე.

ასეთი ცრურწმენებისა და მითების დრო წავიდა და, იმედია, არ დაბრუნდება. მე შემიძლია დავდგე პოზაში და ვთქვა, რომ მე თვითონ შევქმნი ჩემს ცრურწმენებს… მაგრამ ტყუილი იქნება. ცრურწმენის არსი ის არის, რომ არაფერი ვიცით მის შესახებ.

ჩვენ ძალიან სერიოზულად ვფიქრობდით, რომ სილამაზე გადაარჩენს ქვეყნიერებას, ამიტომაც დაემსგავსა ეს დებულება გემოდაკარგულ კევს, რომელსაც პირში ათამაშებ და ელოდები, საბოლოოდ, როდის მოგიშლის ნერვებს. მაგრამ! – ვინ იცის, იქნებ მართლა იხსნას მშვენიერებამ სამყარო სწორედ იმიტომ, რომ ამაზე არავინ ფიქრობს და ამას არავინ ელის?!

 

აი, ჩვენ ვსაუბრობთ კარანტინის პირობებში… საინტერესოა, თუ ლიტერატურას სჭირდებოდა ხოლმე რეალობის უტრირება, მოდელირება, რომ გამოეხატა ის, რაც ზედაპირზე არ ჩანს, გადაფარულია, ახლა რეალობა უტრირებს ლიტერატურას, თითქოს მის ხერხებს იყენებს. თითქოს წრე ჩაიკეტა. მგონია, ახლანდელი იზოლაციური რეალობის თავისებურება ის არის, რომ მას ფიქციურის მანამ უცნობი რეალობაც ახლავს. ჩვენ არაფერში ვართ დარწმუნებულები. ამ აბსურდული განცდიდან სტატისტიკის მაჩვენებლებიც ვერ გვაგდებს, ისინი, შიშთან ერთად, უფრო ამძაფრებენ გრძნობას, რომ ყველაფერი, სიმართლესთან ერთად, ტყუილია. როგორც ჩანს, სამყაროს ონტოლოგიური რეალობა იმ სიღრმეებში გვითრევს, რომელზეც მხოლოდ ინტელექტუალური წარმოდგენა გვქონდა. ახლა კი ის ზედაპირზეა, რეალურია. ბევრი რომ არ გავაგრძელო, გკითხავ ამას: სამომავლოდ, რა შანსი აქვს ლიტერატურას ამ წრეში ან მის მიღმა.  როგორ დაინახავდი ამ გარემოების კვალს იმაში, რისი გაკეთებაც, შექმნაც აწი გსურს.

 

მახსოვს, 11 სექტემბრის ცნობილი ტერაქტის შემდეგ ინტელექტუალები მიეცნენ განსჯას: მე განსაკუთრებით ვერთობოდი ტექსტებზე, რომლებშიც იხსენებდნენ კასტრაციის კომპლექსს… აღარ გავიმეორებ. მაგრამ რა მოხდა? – ორი თვითმფრინავი დაეჯახა ორ შენობას და ამან გამოიწვია ნგრევა და სიკვდილი. ასე აღწერილი სინამდვილე თავისთავად ძალიან ღრმა და ტრაგიკულია ყოველგვარი ზედმეტი ცნებების შემოტანის გარეშე.

დღეს შენობა, რომელსაც ეჯახება თვითმფრინავი, არის ოიკუმენე, დასახლებული სამყარო, პლანეტა… თანაც ნგრევა და სიკვდილი უხილავია. არა მხოლოდ იმიტომ, რომ ის შეუიარაღებელი თვალით არ ჩანს, არამედ იმიტომ, რომ გონების ნათელსაც უსხლტება. ვინ იცის, სულაც მითი აღმოჩნდეს… მაგრამ ორი მოვლენის დროში გააზრება გვიჩვენებს, რომ ონტოლოგიის ძიება ამაოა. მწერლის მიზანი სულ უფრო ემსგავსება დაყვანას, რედუქციას, გამარტივებას: ადამიანურ ზომამდე უნდა დავიყვანოთ გლობალური პროცესი, ერთი მიკროსკოპიული ისტორიის მაგალითზე უნდა მივცეთ ადამიანს საშუალება ჩაწვდეს იმას, რაც მილიონობით სხვა პიროვნებას მოიცავს. და ეს წვდომა უნდა იყოს ხელშესახები, გონებისა და გრძნობისთვის შეღწევადი.

რეალურად მწერალი ალბათ ყოველთვის ამას აკეთებდა, მაგრამ განსხვავება ის არის, რომ თუ ადრე მკითხველს ექმნებოდა ილუზია, რომ მან რაღაც გაიგო, დღეს უნდა შეექმნას შინაგანი სიცხადე, რომ თვითონ, უნდა თუ არა, ესმის თუ არა, არის მონაწილე იმისა, რაც გარშემო ათასობით კილომეტრის მანძილზე ხდება.

 

დაბოლოს ერთი არალიტერატურული კითხვა, თუმცა კონტექსტური. ეს გასაგები იზოლაციონიზმი, ,,დარჩი სახლში“, რომელიც ეთიკურ მოწოდებად გაისმის ახლა მთელ პლანეტაზე, შეიძლება თუ არა იყოს პოლიტიკური იზოლაციონიზმის „წინასამუშაო“. დისტანცია, როგორც საფრთხისაგან ყველაზე ეფექტური თავდაცვა, პოლიტიკურ კონტურებს ხომ არ შეიძენს. ამ კითხვის მიზეზს მაძლევს ევროპული პოლიტიკური ელიტის ღია განცხადებები მულტიკულტურალური სამყაროს მარცხის შესახებ, რამდენიმე წლის წინ გერმანიის კანცლერისა და საფრანგეთის პრეზიდენტის მიერ გაკეთებული. სხვათა შორის, არც თუ დიდი ხნის მერე მოხდა ბრეივიკის ტერაქტი, რომელიც სწორედ უცხოების, როგორც საფრთხის, წინააღმდეგ იყო მიმართული.

 

ვფიქრობ, ეს მაინც ლიტერატურული შეკითხვაა. ვინც ყურადღებით წაიკითხავს ჯორჯ ორუელის რომანს „1984“, მერე კი გაეცნობა მის ისტორიულ და იდეურ კონტექსტს, აუცილებლად შეამჩნევს ორ რამეს. ჯერ ერთი, ავტორი სტალინს კი არ ამხელს, არამედ ჯონათან სვიფტს, ჰერბერტ უელსს, ოლდოს ჰაქსლისა და სხვებს ეკამათება. სტალინის მხილება ერთგვარი პარალელური თუ გვერდითი ეფექტია, საშუალებაა. მეორეც, ავტორს მაინცდამაინც არ უყვარს ადამიანები: რომანის მთელი ანტურაჟი მეხსიერებაში ცუდად დარჩენილი ბავშვობის ხელახალი გამეორებაა მისი დაძლევის მიზნით. მთავარი გმირის ტანჯვა ერთგვარი გასათავისუფლებელი მსხვერპლია და არა რეალურ მსხვერპლთა მიმართ თანაგრძნობა.

ერთმა ჩემმა მეგობარმა, რომელიც ძალიან შორს იყო ლიტერატურისგან, წაიკითხა ლევ ტოლსტოის მოთხრობა „ეშმაკი“, რომელსაც ორი ფინალი აქვს. წაიკითხა და სიცილი აუვარდა. კითხვაზე ასე მიპასუხა:

– ლევ ნიკოლაევიჩმა თავისი თავი მოკლა. მერე შეეცოდა და გადაიფიქრა.

ეს ძალიან ზუსტი შეფასებაა. ჩვენ კი ვხედავთ, რომ როგორც კი ადამიანები სოციალურ საქმიანობას, ამ შემთხვევაში, წერას იწყებენ, მათი ეგოიზმი, ბოროტება, გულგრილობა, აროგანტულობა, ნარცისიზმი მოულოდნელად დგება, ასე ვთქვათ, საზოგადო სიკეთის სამსახურში. რატომ? – იმიტომ რომ ჩვენ ერთმანეთისა არ გვესმის და, რახან ერთმანეთისა არ გვესმის, მსოფლიო მართვადი არ არის. ვერავინ მიიღებს იმ შედეგს, რომელიც სჭირდება.

ჰოდა, იზოლაციონიზმის ამბავიც ასეა. რეპეტიციები შეუძლებელია, რადგან ჩვენ მუდმივ პრემიერაში ვცხოვრობთ. თუ ვიღაცას ძალიან სურს უცხოთა გამორიცხვა სინამდვილიდან, ამის მიზეზი ის არის, რომ უცხოთა მიმართ თანაგრძნობის ზრდას გრძნობს, შედეგი კი მის ბოღმას ვერ ექნება. მე ამის მჯერა.

მსოფლიო ბევრად უფრო ღია და გახსნილი გახდება. ბევრი პოლიტიკური და მორალური შეზღუდვაც მოიხსნება. მე ასეთ სამყაროში ცხოვრება უფრო მესიამოვნებოდა, როგორც ეტყობა, მოვესწრები.

 

ამ თემის გაგრძელება მრავალმხრივი მიმართულებით შეიძლება. მე ვფიქრობ, ნაბიჯები, რომელიც აწი გადაიდგმება ადამიანებს, საზოგადოებებს, ქვეყნებს შორის, თუ უფრო ფრთხილი იქნება, უფრო მტკიცეც იქნება.

მადლობა დიალოგისთვის. კითხვებსა და პასუხებს შორის ,,გამოტოვებული ადგილები“ დარჩა, მაგრამ ამის აღდგენა პოსტკორონარულ დროს მივანდოთ, ეს რეჟიმი კი მეტისმეტად სტატიკურია საამისოდ… შენთვის არ ვიცი, მაგრამ მე ერთი გამოცდილებით უფრო ახლოს მივედი იმასთან, რასაც ცოცხალ ყოფნას ვეძახით.

იგივე შემიძლია ვთქვა… ცოდნა არ არის ინფორმაცია. ინფორმაცია მხოლოდ საშუალებაა და არა მიზანი. ტომას ელიოტის ცნობილი სიტყვები – „ცოდნა გადაგვარდა ინფორმაციად“ – დღეს იქნებ ყველაზე მნიშვნელოვანია, ჩვენი დროის დონ კიხოტს ეს უნდა ეწეროს ფარზე.

 

ბათუმი-თბილისი

23-27 აპრილი