ბელა წიფურია
ქართველ ავტორთა გერმანული გამოცემების წინასიტყვაობები

ბადრი გუგუშვილი (1951-1996)

წიგნიდან: Badri Guguschwili: „Der Tag des Menschen“, Lubwigsburg: Pop Verlag, 2016

1980-იანი წლების ბოლოს საქართველოში (და ალბათ დღევანდელ საქართველოშიც) პოეტობის მსურველ ადამიანს უმეტესად ირონიით უყურებენ. ის ბანალური ჩანს, აღარავინ ფიქრობს, რომ მისი არჩევანი შეიძლება გახდეს დრამატული ან, თვით, ტრაგიკული. თუმცა მანამდე, სულ რამდენიმე ათწლეულით ადრე, ქვეყანამ გამოიარა ის პერიოდიც, როცა პოეტობა სიკვდილით ისჯებოდა, როცა ტოტალიტარული სისტემა ან დაიმორჩილებდა პოეტს, ან სასიკვდილოდ გაწირავდა, ან ჯერ დაიმორჩილებდა და მერე სასიკვდილოდ გაწირავდა.

ბადრი გუგუშვილს თავისი არჩევანის სანაცვლოდ მაინც ელოდა სიკვდილი – არა უშუალოდ სახელმწიფოს, არამედ საკუთარი ხელით; ელოდა, როგორც სულიერი ძიებების ტრაგიზმით განპირობებული ბედისწერა. მის პირად გამოცდილებას, ცხადია, ამძაფრებდა მისი ქვეყნის გამოცდილებაც და რეალობაც.

1980-იანი წლების ბოლოს, მაშინ, როცა მან პოეტობა, პოეტის სტატუსით ცხოვრება აირჩია, საქართველოში ეს არჩევანი კვლავ გულისხმობდა საბჭოური სისტემის წინაშე მორალურ კომპრომისებს ან უკომპრომისობას. თუმცა სულ მალე სახელმწიფოსთან გარიგების გარეშეც შესაძლებელი გახდა არა მხოლოდ ლექსების წერა, არამედ მათი გამოქვეყნებაც. 1980-იანი წლების ბოლომდე ქვეყანაში ვერავინ წარმოიდგენდა, რომ ადამიანმა შეიძლება თავად დაირქვას პოეტი და თავად გამოსცეს საკუთარი ლექსების წიგნი. აქამდე საბჭოთა საქართველოში ადამიანს პოეტის სტატუსს ანიჭებდა სახელმწიფო და მხოლოდ შემდეგ – სოციუმი. 30-ს გადაცილებულ კაცს, რომელსაც უკვე აქვს მშენებელ-ინჟინრის ხელმოსაჭიდი პროფესია, და აქამდე საბჭოთა წესებით არაფერი გაუკეთებია პოეტის სოციალური სტატუსის თუ ოფიციალური პოზიციის მოსაპოვებლად, მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეეძლება სოციუმს თავი წარუდგინოს პოეტად და ხელში დაიჭიროს საკუთარი ლექსების წიგნი, თუ თავად საბჭოთა სისტემა დაიშლება.

1990-იანი წლების დამდეგისთვის მართლაც ასე მოხდა და ბადრი გუგუშვილიც პოეტი გახდა. 1990-1993 წლებში მან გამოსცა ხუთი წიგნი, რამდენიმე წლის განმავლობაში იცხოვრა როგორც პოეტმა, გაიჩინა პოეტი მეგობრები, მოკვდა პოეტად, 1996 წელს სიცოცხლე თვითმკვლელობით დაამთავრა.

1990-იანი წლების დასაწყისში პოეტის ცხოვრება ძალიან ჰგავდა იმას, რაც საქართველოსაც ენახა მოდერნიზმის პერიოდში, 1910-1920-იან წლებში; და სრულებითაც აღარ ჰგავდა იმას, რაც ენახა საბჭოთა ათწლეულებში, განსაკუთრებით – ბადრი გუგუშვილისავე ახალგაზრდობისას, 1970-1980-იან წლებში. ახლა პოეტს სახელმწიფო აღარ ჩარიცხავდა საბჭოთა მწერალთა კავშირში, აღარ გამოუყოფდა ბინას და მანქანას, არ გამოუცემდა წიგნებს, პერიოდულად არ მოსთხოვდა გარკვეულ პიროვნულ თუ შემოქმედებით ხარკს. ასეთი სახელმწიფო, სსრკ, უბრალოდ აღარც არსებობდა. ახლა საქართველოს ახლად აღდგენილ დამოუკიდებელ სახელმწიფოს –სამოქალაქო ომის, ეთნიკური კონფლიქტების, კრიმინალის, ეკონომიკური და ენერგეტიკული კოლაფსის ქაოსში ჩათრეულს – სულ სხვა პრობლემები ჰქონდა. პოეტები აღარც ახსოვდა და არც სჭირდებოდა – არც უკვე აღიარებულები, არც დამწყებნი.

ბადრი გუგუშვილმა სიცოცხლის ბოლო რამდენიმე წელიწადი სწორედ ასეთი პოეტის ცხოვრებით იცხოვრა: იყო თავისუფალი პოეტი; იყო მარტო; ჰყავდა მსგავსი პიროვნული და შემოქმედებითი პრიორიტეტების მქონე პოეტი მეგობარები; ვერავინ დაიხსნიდა მატერიალური სირთულეებისგან – ამ წლებში უჭირდა მასაც, მის მეგობრებსაც, მის ქვეყანასაც; ბეჭდავდა ლექსებს ისეთ ჟურნალებში და მონაწილეობდა ისეთ ვიდეოგამოცემებში, რომელთა დაარსება რამდენიმე წლის წინ შეუძლებელი იქნებოდა – „პოლილოგი“, „დათო ბარბაქაძის ჟურნალი“; ასევე შეუძლებელი იქნებოდა მისი თვითგამოცემული წიგნების არსებობაც; რაც მთავარია, თავისი ლექსებით მანაც, თავის მხრივ, გააკეთა ცნობიერი არჩევანი თანამედროვე პოეზიის სივრცისკენ, შემოქმედებითი ძიებებისკენ და ზრდისკენ, და ამით გახდა პროფესიონალი პოეტი – განსხვავებით იმ ასობით ქართველი მოყვარულისაგან, რომლებმაც ასევე გამოსცეს თავიანთი ნაივური რეალისტურ-პატრიოტული ლექსები, როცა ამის შესაძლებლობა მიეცათ; და განსხვავებით მისი დროის რამდენიმე პოეტისაგანაც, რომლებიც თანამედროული დასავლური პოეზიის არჩევანში იმ დროის ქართული სოციუმის ჩართვასაც ცდილობდნენ.

ბადრი გუგუშვილი კულტურტრეგერის მისიას ალბათ ვერ შეასრულებდა და არც ცდილობდა, მაგრამ ნათლად აჩვენებდა, როგორი შეიძლება იყოს პოეტობის არჩევანი მაშინ, როცა კულტურული ბარიერები ეს-ესაა იხსნება. მას, ალბათ, ვერ ვუწოდებთ პოსტსაბჭოთა პოეტს – ამ ცნების პოლიტიკური და სოციალური კონოტაციით. თუმცა ის პოსტსაბჭოთა საქართველოში ან, ზოგადად, ნებისმიერ დროში, სულიერი და შემოქმედებითი ძიებების გზებზე დამდგარი პოეტის მარცხის თუ გამარჯვების სიმბოლო შეიძლება იყოს.

ბადრი გუგუშვილის ლექსებს საქართველოში დღეს ჰყავს ის მცირერიცხოვანი მკითხველი, რომელსაც აინტერესებს არაკონვენციური ლექსის და ექსპრესიული თვითგამოხატვის გამოცდილების არსებობა ქართულ პოეზიაში. თუმცა იზრდება ინტერესი 1990-იანი წლების დასაწყისის ტრანზიციული პერიოდის მიმართ ქართულ ლიტერატურაში და ეს ზრდის ბადრი გუგუშვილი პოეზიის მიმართ ინტერესს. მის პოეზიას და მის პიროვნებას იხსენებენ მეგობრები, რომლებიც კვლავ პოეტების ცხოვრებით ცხოვრობენ. 2013 წელს თბილისში ისევ გამოიცა მისი ლექსების წიგნი – „ხორცის დედოფალი“. მისმა მეგობარმა, პოეტმა დათო ბარბაქაძემ, რომელმაც ევროპულ ქვეყნებში მიაღწია აღიარებას, ბადრი გუგუშვილის ლექსების გამოცემა ურჩია გერმანულ გამომცემლობას.

„ხორცის დედოფალი“ 1993 წელს დაიბეჭდა. ტექსტი ფორმატის მხრივ პოემას უახლოვდება; არაკონვენციური, თავისუფალი ლექსით არის გამართული; ჟანრული მახასიათებლებით – პანეგირიკული, პათეტიკური მაღალი სტილით იმეორებს ოდის სტრუქტურას; პოემის ქვესათაური – „ხორცის მუზა“ – მუზის თუ ქალღმერთისთვის ქების ანტიკურ ტრადიციას გაგვახსენებს; თუმცა, ცხადია, ეს ნაგატიური პანეგირიკია და შინაარსობრივად იმის მხილებას ისახავს მიზნად, რის შექებასაც ფორმალურად ახდენს; კლასიკური/კლასიცისტური პოეზიის ჟანრული და პოეტიკური ტრადიციის საპირისპირო ფუნქციით გამოყენების პრინციპი პოსტმოდერნისტული კულტურის კონტექსტთან აახლოებს; სულისა და ხორცის ანტონიმური კონცეპტების კონფლიქტს კი სულიერი ცხოვრების პრიორიტეტის აღიარებამდე და, შესაბამისად, ქრისტიანულ კონტექსტამდე მივყავართ.

ქრისტიანული ტექსტების ქართულენოვან ტრადიციაში „ხორცი“, ცალსახად, ფიზიკურ სხეულს და მატერიალურ სამყაროში ამ სხეულით „ხორციელად“ ცხოვრებას აღნიშნავს. იესო ქრისტემ თავისი განკაცებით ხორცი შეისხა, შეიმოსა და ხორცთან ერთად ადამიანური ბუნება სრულად გაითავისა – ცოდვის გარდა. თუმცა ადამიანისთვის ხორციელი ბუნება კვლავ ცოდვასთან დარჩა ასოცირებული – ხორციელ ადამიანს ხორციელი სურვილები სძლევს და სულიერი ცხოვრების აუცილებლობას ავიწყებს. ქრისტიანულ ენაში ხორცი მუდამ ის არის, რაც სულს უპირისპირდება, სულიერი ამაღლება, განწმენდა, მარადიული სასუფეველი ხორციელ სურვილებზე, ხორცზე უარის თქმით მიიღწევა. ქართული ჰაგიოგრაფიული ტექსტები ფიზიკურ ტანჯვას, მოწამეობას, ან ხორციელი შეჭირვების ატანას, „ხორციელ იწროებას“ გვასწავლიან. მეთვრამეტე საუკუნეში დავით გურამიშვილი, ქრისტიანული სულისკვეთების თანახმად, ხორცის უარყოფისკენ მოგვიწოდებს: რადგან მიწიერი ცხოვრება, ეს სოფელი, მოკლეა, „ამად სჯობს, ხორცი უვარჰყო, სულსა ულოცო, უწირო“, ხოლო მეცხრამეტე საუკუნეში ილია ჭავჭავაძე ხორციელი ცხოვრებით მცხოვრებ სატირულ პერსონაჟებს ქმნის და კვლავ გვიმეორებს, რომ „სადაც ხორცი ყვავის, იქ სული დნება“.

ბადრი გუგუშვილის ტექსტში „ხორცის“ სიმბოლური მნიშვნელობის მთელი ქრისტიანული ტრადიცია თვალსაჩინოა, და თან – შენიღბული, ამ სიტყვის მატერიალური მნიშვნელობით. სტრიქონიდან სტრიქონში ხან ქრისტიანული ტექსტების ენა გაიჟღერებს, ხან – უხეში ყოფიერი ენა, რომელშიც ხორცით ვნაყრდებით, ხორცს ოხშივარი ასდის და უხვად ყრია სუფრაზე, ხორცს მტაცებელი ცხოველები ინაწილებენ. ქრისტიანული კონტექსტი და ყოფიერი კონტექსტი აქ ერთმანეთთან სწორედ ისეთ კონფლიქტურ მიმართებაშია, როგორსაც ამას ქრისტიანულის სააზროვნო ტრადიცია გულისხმობს. სიმბოლურ-ალეგორიული და საგნობრივი ენა ტექსტში ერთდროულად ქმნის სახეობრივ კონფლექტს და კონტექსტუალურ თანხმობასაც, რადგან თანხვდება ორი ცხოვრების – სულიერი და ხორციელი ცხოვრების რელიგიურ გააზრებას. „ხორცის“ პირდაპირი და კონოტაციური მნიშვნელობების კონტრასტი კიდევ უფრო აძლიერებს მეტაფორას და კიდევ უფრო გვაახლოებს რელიგიურ ცნობიერებასთან – ადამიანი სხვა არაფერია, თუ არა ხორცი, რომელიც ხორცისთვისვე ცხოვრობს და მისთვისვე კვდება, „ხორცი დგება ხორცის რიგში“.

ხორცის დედოფალი ხორციელი სამყაროს მბრძანებელია, რომელიც „ხორხოცებს“, ხოლო პოეტი ამ დროს ტირის: „ეს შენ ხორხოცებ, დედოფალო, / რა გულიანად ხორხოცებ, ვხედავ / და მშურს შენი, / მთელი გულით მშურს, შენი, შენი, / რადგან ხორხოცებ, / ხოლო მე ვტირი!“. შესაძლოა, ბადრი გუგუშვილის პოემა არის, ისევ და ისევ, პოეტის გლოვა ადამიანთა ცხოვრების ამაოებაზე – მეოცე საუკუნის მიწურულს თანამედროვე პოეზიის ესთეტიკით დაწერილი ტექსტი სულისა და ხორცის, მარადიულობისა და წარმავალობის კონფლიქტზე.

თუმცა ტექსტის სიმძაფრეს უფრო მეტად ქმნის არა ის, რომ პოეტი თანამედროვე პოეზიის ენით მარადიული ჭეშმარიტების აფირმაციას, მის ხელახალ დამტკიცებას ახდენს, არამედ ის, რომ თანამედროვე პოეტი ეჭვითა და ტკივილით გვიჩვენებს იმას, რისიც თავადვე ეშინია – ხომ არ არის ხორცი თავად მარადიულობა; ხომ არ არის ხორცის წრებრუნვა ერთადერთი სინამდვილე, რომლისგანაც თავს ვერ დაიხსნი; ხომ არ არის ქალისა და მამაკაცის ურთიერთობა მართლაც მხოლოდ ის, რომ „ღამით ხორცი იძინებს ხორცთან“; ხომ არ არის ეს სამყარო მართლაც ხორცით მოფენილი „ისტორიის სასაფლაო“; ხომ არ არის მეტაფორულ ენაზე გამოთქმული მატერიის მუდმივობის – ანუ ხორცის მუდმივობის – კანონი მართლაც ერთადერთი მოქმედი კანონი; ხომ არ არის ხორცი ჩვენი ერთადერთი ნავთსაყუდელი, – ამ სიმბოლოს ქრისტიანული მნიშვნელობის გათვალისწინებით – რომელშიც „ჩავუშვებთ ღუზას“? ხომ არ დარჩა ჩვენი რწმენის სისტემიდან მხოლოდ ის, რომ ხორცშესხმული უფალი ჩვენივე ხორცის სამსახურში ჩავაყენეთ, „ერთი კრავი ნეტავ რამდენმა გაინაწილა?“

ბადრი გუგუშვილის „ხორცის დედოფალი“ ექპრესიული, კონტრასტული, კონფლიქტური ტექსტია: ის გვიჩვენებს სულისა და ხორცის კონფლიქტს; გვიჩვენებს ხორციელი ადამიანის კონფლიქტს ხორციელ სამყაროსთან, რომელშიც გამომწყვდეულა; ასევე გვიჩვენებს კულტურულ კონფლიქტს – კონფლიქტში მოდის საქართველოს იმდრონდელ მასობრივ გემოვნებასთან და უშუალო წარსულის დომინანტურ გამომსახველობით ტენდენციასთან, რაც გულისხმობდა საბჭოთა სინამდვილით გაყალბებული ქართული პატრიოტული იდეალების რეალისტურ-პათეტიკურ რეპრეზენტაციას, და რასაც პირველივე პოსტსაბჭოთა წლებში დაერთო მანამდე ტაბუდადებული ქრისტიანული ენაც – ხელახალი ლეგიტიმაციისათვის, გაუყალბებელ სივრცეში დაბრუნების მცდელობის გარეშე; ტექსტი დაგვაფიქრებს პოსტსაბჭოთა საქართველოს კულტურული იზოლაციაზე, ქართული კულტურის კონფლიქტზე თანამედროვე თავისუფალი კულტურის სივრცესთან; და, ცხადია, ტექსტი დაგვაფიქრებს გაუყალბებელი შემოქმედებითი მცდელობების რეალურობაზე – მასთან დაკავშირებული ყოველგვარი შედეგის, მარცხისა და მიღწევის შესაძლებლობის გათვალისწინებით.